Coornhert 500 jaar (1522): een strijdbare humanist voor tolerantie
18 April 2022 · Door Johan van den Berg
“Gelyckheijt bevredicht”
Dirck V. Coornhert werd geboren in 1522 en groeide op in Amsterdam in een (zeer) welgestelde koopmansfamilie. In zijn jeugdjaren leerde Dirck het vak van prentmaken. Op jonge leeftijd werd Dirck naar het buitenland gestuurd (Spanje en Portugal) om levenservaring op te doen. Teruggekeerd in Holland trouwde Dirck met de oudere Neeltje en werd hierom door zijn vader onterfd. Door de verwantschap van Neeltje kon Dirck in dienst komen bij de adellijke familie van graaf Van Brederode, die een belangrijk persoon was in Holland. Na zijn verhuizing naar Haarlem moest Coornhert in zijn onderhoud voorzien en ging aan de slag als prentmaker van houtsneden, etsen en gravures, vrijwel uitsluitend in samenwerking met zijn collega-prentmaker Van Heemskerk.
Samen hebben ze circa 200 prenten gemaakt. De thema’s van deze prenten hadden vooral betrekking op de ideeën van Coornhert: in zijn prenten wilde Coornhert zijn denkbeelden vastleggen en verspreiden. Hiertoe ging Coornhert ook samenwerken met diverse drukkers en met de glasschilder Thibaut, van wie ook een aantal ramen in de Sint-Janskerk te Gouda hangen.
Denkbeelden van Coornhert
Coornhert was een onafhankelijk denker die niets moest hebben van het gezag van de katholieke kerk, maar ook niets van de diverse dogmatische stromingen van de reformatie. Zijn motto was: kiezen doet verliezen.
Hij was ervan overtuigd dat de mens van nature goed was en een vrije wil had, en moest niets hebben van het reformatorisch besef van erfzonde en predestinatie. De mens moet lerend op eigen kracht zijn weg zien te vinden. Intolerantie aan extreme zijden verafschuwde Coornhert.
Hij benadrukte zijn visie in grafiek, woord en geschrift: vrijheid, gelijkheid en tolerantie.
Vrijheid van eigen wil, geweten, meningsuiting en drukpers.
Gelijkheid en gelijkwaardigheid als basis voor rechtvaardigheid in het recht en de gemeenschap.
Tolerantie voor andersdenkenden: behandel je medemens zoals jezelf ook behandeld wilt worden.
Als gematigd persoon van het midden kon hij er af en toe voor zorgen dat de beeldenstorm Haarlem zoveel mogelijk voorbijging, of ten minste de scherpe kanten ervan. Tevens bevorderde hij de gematigdheid in de plaatsen waar hij verbleef (onder andere in Gouda). Doordat Coornhert principieel niet één zijde in het geloof of de politiek wilde kiezen, werd hij herhaaldelijk verbannen.
Nadat Coornhert uit Delft was verdreven, verhuisde hij in 1588 naar Gouda, naar Oosthaven 17, vanwege het tolerante geestelijke klimaat. Hier bracht hij zijn laatste actieve periode schrijvend door, tot aan zijn dood in 1590.